Réttindi sjálfstætt starfandi: hvað gjöldin gefa þér

Réttindin fylgja reiknuðu endurgjaldi

Þetta er kjarninn: bætur og lífeyrir eru reiknuð af reiknuðu endurgjaldi sem þú hefur gefið upp og greitt gjöld af, ekki af veltu rekstrarins. Sá sem reiknar sér lágmark til að spara skatt sparar líka réttindin sín. Þetta er ástæðan fyrir því að Skatturinn setur lágmark eftir starfaflokki og fyrir því að vert er að reikna sér raunhæf laun.

Atvinnuleysisbætur

Sjálfstætt starfandi eru tryggðir samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar nr. 54/2006 ef þeir hafa greitt tryggingagjald af reiknuðu endurgjaldi. Skilyrðin eru meðal annars:

• starfsemin hefur verið stöðvuð og tilkynning um lok eða hlé send Skattinum (RSK 5.04),
• skil á staðgreiðslu og tryggingagjaldi eru í lagi,
• umsækjandi er skráður í atvinnuleit hjá Vinnumálastofnun og tilbúinn í vinnu.

Bótaréttur ávinnst á síðustu 36 mánuðum og fjárhæðin miðast við reiknað endurgjald. Hlutastarf í eigin rekstri gefur hlutfallslegan rétt. Sótt er um á vinnumalastofnun.is.

Fæðingarorlof

Fæðingarorlofssjóður greiðir sjálfstætt starfandi foreldrum samkvæmt lögum nr. 144/2020. Skilyrði er sex mánaða samfelld þátttaka á innlendum vinnumarkaði fyrir fæðingardag. Greiðslan er hlutfall af meðaltali reiknaðs endurgjalds á viðmiðunartímabili sem sjóðurinn skilgreinir, upp að hámarksfjárhæð sem er ákveðin árlega, og lágmarksgreiðsla gildir fyrir lágar tekjur. Á meðan á orlofi stendur má ekki reikna sér endurgjald fyrir sama tímabil. Umsókn fer í gegnum faedingarorlof.is með gögnum úr staðgreiðsluskrá.

Veikindi og slys

• Sjúkradagpeningar frá Sjúkratryggingum Íslands eru greiddir þeim sem verða óvinnufærir vegna veikinda og hafa ekki laun á meðan. Sjálfstætt starfandi geta sótt um; biðtími og fjárhæðir eru á sjukra.is.
• Slysatrygging almannatrygginga nær til slysa við vinnu. Sjálfstætt starfandi eru tryggðir í gegnum tryggingagjaldið sem greitt er af reiknuðu endurgjaldi.
• Sjúkrasjóðir stéttarfélaga greiða sjúkradagpeninga félagsmönnum. Nokkur stéttarfélög bjóða sjálfstætt starfandi aðild; athugaðu þitt félag.
• Sjúkra- og slysatryggingar frá tryggingafélagi geta bætt upp bilið, sérstaklega fyrsta mánuðinn.

Örorka og elli

Lífeyrissjóðurinn sem þú greiðir 15,5% í tryggir þér örorkulífeyri ef starfsgeta skerðist og ellilífeyri við 67 ára aldur, í hlutfalli við greidd iðgjöld. Ofan á það kemur ellilífeyrir almannatrygginga frá Tryggingastofnun. Viðbótarlífeyrissparnaður (2–4% + 2% mótframlag) bætir við séreign sem erfist. Sjá lífeyrissjóð.

Það sem sjálfstætt starfandi hafa ekki

• Orlofsrétt greiddan af vinnuveitanda. Þú tekur þér frí en enginn greiðir þér laun á meðan; verðleggðu vinnuna með það í huga.
• Veikindarétt samkvæmt kjarasamningi. Fyrstu veikindadagarnir eru á þinn kostnað.
• Uppsagnarfrest og laun í uppsagnarfresti. Samningar við viðskiptavini ráða.
• Ábyrgðasjóð launa við gjaldþrot vinnuveitanda, því þú ert sjálf/ur vinnuveitandinn.

Hvað þú getur gert

1. Reiknaðu þér endurgjald sem endurspeglar raunverulegar tekjur; réttindin fylgja.
2. Greiddu tryggingagjald og lífeyrisiðgjöld á réttum tíma; vanskil geta skert rétt.
3. Athugaðu hvort stéttarfélag þinnar greinar taki við sjálfstætt starfandi.
4. Íhugaðu sjúkra- og afkomutryggingu fyrir fyrstu vikurnar.
5. Ef þú hættir eða gerir hlé: tilkynntu Skattinum strax svo atvinnuleysisréttur virkist.

Í Launum sýnir Fustle hvert tryggingagjald og lífeyrisiðgjöld mánaðarins fara og heldur reiknuðu endurgjaldi sýnilegu svo þú sjáir grunninn að réttindunum þínum.